De AI-Waaier in de praktijk: Gedifferentieerd gebruik van AI in het voortgezet onderwijs

Artificiële Intelligentie (AI) is niet meer weg te denken uit onze maatschappij en dus ook niet uit het onderwijs. De 'AI-Waaier' biedt docenten een helder kader om het gebruik van AI in de klas gecontroleerd en leerzaam in te zetten. Door AI-gereedschappen doordacht te differentiëren afhankelijk van de leerdoelen, kunnen we leerlingen waardevolle vaardigheden voor de toekomst aanleren zonder het leerproces te ondermijnen. Dit artikel verkent hoe docenten in het voortgezet onderwijs de AI-Waaier praktisch kunnen toepassen, van strikte verboden tot creatieve samenwerking met AI, en hoe Exit Tickets hierbij kunnen helpen.

bron: https://agdb.nl/nieuws/vraag-niet-naar-de-oplossing-maar-kies-gericht-wanneer-ai-je-echt-kan-helpen

De AI-Waaier onderwijs: Wat is het en waarom is het nodig?

De term 'AI-Waaier' verwijst naar een spectrum van mogelijkheden voor het inzetten van artificiële intelligentie in het onderwijs. Dit model erkent dat niet elk leermoment of elke opdracht hetzelfde niveau van AI-integratie vereist of toelaat. Integendeel, het moedigt docenten aan om bewust na te denken over wanneer, hoe en waarom leerlingen toegang krijgen tot AI-tools.

De noodzaak voor zo'n waaier is evident. AI-tools zoals ChatGPT kunnen taken razendsnel uitvoeren die voorheen uren huiswerk vergden. Zonder duidelijke richtlijnen lopen we het risico dat leerlingen kennis niet zelf verwerven, maar laten genereren. Anderzijds biedt AI ongekende kansen voor personalisatie, efficiëntie en creativiteit. De AI-Waaier helpt deze balans te vinden door een gestructureerde aanpak te bieden.

• Differentiatie: Niet alle leerlingen of leerdoelen zijn hetzelfde. De AI-Waaier faciliteert differentiatie in opdrachten door het AI-gebruik aan te passen.

• Integriteit: Voorkom plagiaat en bevorder actief leren door duidelijke grenzen te stellen aan de rol van AI.

• Vaardigheidsontwikkeling: Leer leerlingen hoe ze AI op een verantwoorde en effectieve manier kunnen gebruiken, een cruciale vaardigheid in de 21e eeuw.

• Flexibiliteit: De waaier is geen star keurslijf, maar een flexibel model dat docenten de vrijheid geeft om per opdracht te bepalen wat passend is.

Niveaus van AI-gebruik definiëren voor opdrachten

De kern van de AI-Waaier ligt in het definiëren van verschillende niveaus van AI-gebruik. Deze niveaus kunnen variëren van volledig verboden tot volledige integratie als een co-piloot. Het is essentieel om deze niveaus helder te communiceren aan leerlingen bij de start van elke opdracht.

Niveau 1: AI verboden

Bij dit niveau is het gebruik van AI-tools absoluut niet toegestaan. Dit geldt vaak voor summatieve toetsen, formatieve opdrachten gericht op het verwerven van basiskennis of specifieke vaardigheden waar zelfstandige uitvoering cruciaal is. Denk aan basisberekeningen, begripsvragen of het leren structureren van een verhaal uit het niets. Het doel is hier om de onverkorte vaardigheden en kennis van de leerling te testen of te ontwikkelen.

Niveau 2: AI als controle-instrument

Op dit niveau mogen leerlingen AI gebruiken om hun eigen werk te controleren of te vergelijken. Na het zelfstandig afronden van een taak – bijvoorbeeld het schrijven van een alinea, het uitwerken van een formule, of het bedenken van oplossingen voor een probleem – mogen ze AI inschakelen om feedback te krijgen. Het gaat hierbij expliciet om het zelfstandig uitvoeren van de taak vóór het controleren. Dit bevordert zelfreflectie en kritisch denken.

Niveau 3: AI als hulpmiddel voor inspiratie en structuur

Hierbij kunnen leerlingen AI inzetten voor het genereren van ideeën, het opzetten van een structuur of het brainstormen over onderwerpen. De definitieve inhoud en formulering moeten echter altijd door de leerling zelf worden gecreëerd. Denk aan het vragen om suggesties voor een inleiding of conclusie, of het genereren van een lijst met mogelijke argumenten voor een debat. De leerling blijft volledig verantwoordelijk voor de uiteindelijke productie en selectie van de ideeën die daadwerkelijk gebruikt worden.

Niveau 4: AI als co-piloot en co-creator

Dit is het meest vergaande niveau, waarbij AI actief wordt ingezet als onderdeel van het creatieve proces. Leerlingen werken samen met AI aan de inhoud, waarbij AI bijvoorbeeld conceptteksten genereert die de leerling vervolgens bewerkt, verfijnt en aanpast. Hier is het proces van samenwerking met AI, en het kritisch beoordelen en manipuleren van AI-output, net zo belangrijk als het eindresultaat. Dit is geschikt voor complexe projecten waarbij de focus ligt op het aanleren van AI-geletterdheid en het sturen van AI-tools om tot een gewenst resultaat te komen.

Peilen van ervaren grenzen en leereffect met Exit Tickets

De AI waaier onderwijs strategie is pas echt effectief als je als docent ook de impact ervan op het leerproces in kaart brengt. Exit Tickets zijn hiervoor een uitstekend middel. Door aan het einde van een les of een opdracht een korte vragenlijst af te nemen, krijg je waardevolle inzichten in hoe leerlingen de gestelde grenzen hebben ervaren en welk leereffect het gebruik (of juist het verbod) van AI heeft gehad.

Met Exit Tickets kun je specifieke vragen stellen over:

• Begrip van de regels: Begrepen de leerlingen de instructies over AI-gebruik? Waren de grenzen helder?

• Impact op het leerproces: Heeft het wel of niet mogen gebruiken van AI hun leerproces beïnvloed? Op welke manier?

• Uitdagingen en voordelen: Welke uitdagingen ondervonden ze bij het wel of niet gebruiken van AI? Wat waren de voordelen?

• Zelfregulatie: Hoe gingen leerlingen om met de mogelijkheid van AI-gebruik, zeker bij niveau 2 en 3?

• Suggesties voor verbetering: Hebben leerlingen ideeën over hoe de integratie van AI anders of beter kan?

De feedback via Exit Tickets stelt je in staat om de effectiviteit van de AI-Waaier continu te evalueren en waar nodig aan te passen. Het maakt het bovendien een actieve dialoog over een onderwerp dat volop in ontwikkeling is.

Praktische voorbeelden van AI-Waaier inzetten

1. Vak: Nederlands, Klas: 3 HAVO
   Situatie: Een essay schrijven over een maatschappelijk thema. AI-niveau: Niveau 3 (inspiratie en structuur). Instructie: Leerlingen mogen ChatGPT gebruiken om vijf potentiële stellingen te genereren en een mogelijke globale structuur (inleiding, drie argumenten, conclusie) te schetsen. De inhoud, de uitwerking van de argumenten, en de definitieve formulering van de stellingen en de tekst moeten volledig zelfstandig worden gedaan. Exit Ticket vraag: "Heeft AI je geholpen bij het vinden van inspiratie of structuur voor je essay? Zo ja, hoe? Zo nee, waarom niet?"

2. Vak: Wiskunde, Klas: 2 VWO
   Situatie: Het oplossen van een reeks complexe woordproblemen met lineaire vergelijkingen. AI-niveau: Niveau 2 (controle-instrument). Instructie: Los alle problemen zelfstandig op en noteer je stappen. Gebruik daarna een online AI-checker of tool om je antwoorden te controleren en de stappen te vergelijken. Eventuele verschillen moet je zelf analyseren en corrigeren. Exit Ticket vraag: "Vond je het nuttig om je antwoorden met AI te controleren? Wat heb je hierdoor geleerd over je eigen aanpak?"

3. Vak: Geschiedenis, Klas: 4 VWO
   Situatie: Een onderzoeksproject over de oorzaken van de Koude Oorlog. AI-niveau: Niveau 4 (co-piloot en co-creator). Instructie: Werk samen met een AI-tool aan een concept voor je onderzoeksvraag en hypothese. Gebruik AI om mogelijke bronnen te brainstormen en korte samenvattingen van invalshoeken te genereren. Je moet de AI-output kritisch beoordelen, bewerken en aangeven waar je AI hebt gebruikt en waarom je die specifieke output hebt behouden of aangepast. Exit Ticket vraag: "Beschrijf een specifiek moment waarop AI je heeft geholpen bij het verdiepen van je onderzoek. Wat waren de grootste uitdagingen in de samenwerking met AI?"

4. Vak: Biologie, Klas: 1 HAVO/VWO
   Situatie: Een verslag schrijven over de fotosynthese. AI-niveau: Niveau 1 (AI verboden). Instructie: Schrijf het verslag volledig zelfstandig, gebruikmakend van je lesboek en aantekeningen. Er mag geen gebruik gemaakt worden van AI-tools voor het genereren van tekst of ideeën. Exit Ticket vraag: "Hoe heb je de afwezigheid van AI ervaren bij het schrijven van dit verslag? Had je graag AI willen gebruiken en zo ja, waarvoor?"

5. Vak: Burgerschap, Klas: 3 VMBO GT
   Situatie: Een poster maken over de gevolgen van online pesten. AI-niveau: Niveau 3 (inspiratie en structuur). Instructie: Gebruik AI om 'keywords' te genereren die je op je poster wilt plaatsen of om ideeën op te doen voor slogans tegen online pesten. Het beeldmateriaal en de definitieve lay-out bedenken en uitvoeren de leerlingen volledig zelf. De AI-suggesties moeten kritisch worden geselecteerd. Exit Ticket vraag: "Heeft AI je geholpen bij het bedenken van pakkende teksten of beelden voor je poster? Hoe kritisch was je op de suggesties van de AI?"

Veelgestelde vragen over de AI-Waaier in het onderwijs

Wat is het grootste voordeel van het gebruik van de AI-Waaier?

Het grootste voordeel is de mogelijkheid om AI-gebruik te differentiëren naar leerdoel en opdracht. Dit stelt docenten en leerlingen in staat om verantwoordelijkheid te nemen voor het leerproces, terwijl tegelijkertijd de potentie van AI wordt benut. Het bevordert kritisch denken en digitale geletterdheid zonder in te boeten op inhoudelijke kennisverwerving.

Hoe voorkom ik dat leerlingen toch stiekem AI gebruiken als het verboden is?

Volledig voorkomen is moeilijk. Echter, door duidelijk te communiceren over de AI-Waaier, de redenen achter de beperkingen, en de focus te leggen op het leerproces in plaats van alleen het eindproduct, creëer je meer begrip en eigenaarschap. Daarnaast kan het frequent gebruik van formatieve toetsen met Exit Tickets inzicht geven in de leerprocessen. Een open dialoog over de verleidingen en valkuilen van AI is ook essentieel. Uiteindelijk gaat het om het aanleren van integriteit en verantwoordelijkheid.

Is de AI-Waaier ook geschikt voor jongere leerlingen in het voortgezet onderwijs?

Absoluut! Zelfs bij jongere leerlingen kan de AI-Waaier worden toegepast. Begin bijvoorbeeld met niveau 1 (AI verboden) voor basistaken en introduceer geleidelijk niveau 2 (AI als controle). Het is een uitstekende manier om al vroeg digitale vaardigheden en kritisch denken over technologie te ontwikkelen.

Hoe weet ik welke AI-tools geschikt zijn voor welk niveau?

Dat vraagt om onderzoek en experimentatie. Voor niveau 2 volstaat vaak een eenvoudige spellings- of grammaticacontrole, of een rekenmachine-app met stappen. Voor niveau 3 en 4 gaat het al snel om generatieve AI-tools zoals ChatGPT of Google Bard. Het is belangrijk om de tools zelf te verkennen en te beoordelen op betrouwbaarheid, gebruiksvriendelijkheid en geschiktheid voor de leeftijd van de leerlingen.

De integratie van AI in het onderwijs is een reis, geen bestemming. De AI-Waaier biedt een gestructureerd en tegelijkertijd flexibel kader om deze reis op een verantwoorde en leerzame manier te maken. Door bewust om te gaan met de mogelijkheden van AI, en door de ervaringen van leerlingen actief te peilen met instrumenten als Exit Tickets, bouwen we aan een toekomstbestendig onderwijs. Benieuwd hoe Exit Tickets jouw lessen kunnen verrijken en het leerproces inzichtelijk maken? Gebruik ExitTicket gratis en ervaar het zelf!